تقسیم بندی پژوهش ها
آنچه پیرامون پژوهش بحث، بررسی و مطالعه میشود، تا زمانی که به مرحله اجرا نرسد، دانش برای دانش تلقی میشود و بیش از پیش از ارتباط با زندگی اجتماعی و حل مسائل فاصله میگیرد. اما دانستهها و مبانی نظری پژوهش باید از طریق رویکردها، روشها و راهبردهایی در میدان عمل اجرایی شود، تا بتواند به شناسایی و حل مسائل کمک کند. به عبارتی اصل اساسی و بنیادی پژوهش، فرایند اجرای آن است. با گسترش و گوناگونی مسائل و شناخت آنها، نیاز بهرویکردها، روشها و استراتژیهای خاص و متفاوتی به وجود آمد. براساس نوع مسئله، عامل زمان و حجم و ابعاد مسئله، پژوهشها به سه دسته کلی از هم تفکیک میشوند:
4-3-1-دسته اول، پژوهش هایی که به دنبال اهداف خاصی هستند: از یک منظر در پی ساخت، تولید، بازسازی یا بازتعریف حوزه خاصی از دانش، نظریه یا مکتب هستند(پژوهش بنیادی)؛ یا در پی بکارگیری نتایج آنها در یک حوزه خرد یا کلان یا رفع نیازی(پژوهش کاربردی)؛ یا در پی گسترش و تنوعبخشی به فنون، ابزار و الگوها و استفاده از آنها در شرایط و موقعیتهای جدید و محلی هستند(پژوهش توسعهای).
4-3-2-دسته دوم، پژوهش هایی که با محوریت عامل زمان از هم تفکیک و اجرایی میشوند:
این دسته خود به پنج نوع تقسیم میشوند:
3پژوهشهای تاریخی: این نوع از پژوهشها، پژوهش اسنادی و آرشیوی گذشتهنگر خوانده میشوند. قلمرو موضوعی تحلیلی این بخش از پژوهشها، بررسی وقایع، حوادث و مسائلی است که در گذشته اتفاق افتاده است. پژوهشهای تاریخی هم میتوانند پدیدهها را به صورت یک پدیده منحصر به فرد مورد پژوهش قرار دهند؛ هم یک یا چند پدیده را در عرض پدیدههای دیگر و چگونگی تاثیرپذیری و تاثیرگذاری آنها را بر همدیگر مورد واکاوی قرار دهند؛ هم در یک فرآیند گذاری که به سمت تکامل یا اضمحلال در حال دگرگونی هستند، مورد کنکاش و بررسی قرار دهند. اصل اساسی در این پژوهشها، دستیابی به منابع دسته اول و منابع دسته دوم معتبر با رعایت اصل امانت است.
3پژوهشهای مقطعی: پژوهشهایی که در یک برهه زمانی خاص و مشخص، اجرا میشوند. این زمان میتواند کوتاه مدت در یک روز باشد؛ میان مدت در طول یک هفته باشد؛ یا بلند مدت در طول یک ماه باشد. عمده پژوهشهایی که به دانشآموزان محول میشود، تا آنها در مدت زمان کوتاهی به جستجو و گردآوری اطلاعات و ساماندهی آنها بپردازند، از این نوع می باشد.
3پژوهشهای طولی: این نوع پژوهشها، همانند پژوهشهای تاریخی گذشته نگر هستند، با این تفاوت که اینها گذشته منتهی به زمان حال را مورد بررسی قرار میدهند، که بخشی از پدیده مورد بررسی در زمان حال، جز قلمرو موضوعی و جامعه آماری آن پدیده به شمار میآید. در حالی که پژوهشهای تاریخی اتفاق افتاده و پایان پذیرفتند. پژوهشهای طولی تحت تأثیر دو عامل ثابت یا متغیر بودن جامعه آماری و فرایند گذار هستند. بر مبنای همین دو عامل به دو نوع تقسیم می شوند:
-نوع اول، طرح پانل: آن دسته از پژوهشهایی که به مطالعه افراد ثابت در زمانهای مختلف میپردازند اشاره دارد. بدینگونه که پژوهشگر با بررسی متغیرهایی بر روی یک جامعه آماری و سنجش آنها در یک مقطع زمانی، نتایجی بدست میآورد. سپس همان افراد را در مقاطع زمانی دیگر و گذر زمان مورد پژوهش قرار میدهد و نتایج را ارزیابی میکند.
-نوع دوم، روند پژوهی: شکل دیگری از مطالعات طولی، مطالعه روندپژوهی است. در این نوع مطالعه، افراد مختلف در زمانهای مختلف مورد پژوهش قرار میگیرد.
4-3-3-دسته سوم، پژوهش هایی که بر پایه حجم و نوع داده ها تفکیک و اجرا می شود: این دسته شامل دو نوعِ پژوهش های کمی و کیفی است. که از آنها با عنوان جنبشهای روششناختی یاد میکنیم. با توجه به استفاده گسترده پژوهشگران و نویسندگان از این دسته؛ به ویژگیها، منطق و فرایند اجرای این دو روش به طور مبسوط پرداخته میشود.