“آموزش ابزار سرکوب یا کلیدی برای رهایی سازی”. «فریره دنبال براندازی فرهنگی به سبک آگاهی انقلابی مارکسیستی است یا دنبال رهایی سازی به سبک رهاسازی مباحثهای هابرماسی بر مبنای گفتگوی دو سویه ی حاصل از ارتباط تحریف نشده از طریق دیالوگ و هوشیارسازی طبقه ای».
جان کلام آموزش ستمدیدگان پائولو فریره در دو گزاره بالا نهفته است که بر پایه دو محور”شرح و بیان پدیده” و “راهکار”، ارائه میشود
برمبنای دوگانهانگاری مفهومی-نظری بالا، میتوان گفت آموزش ستمدیدگان یک چارچوب ساختارمند شدهای از وضع موجود برای تصمیمگیری خودبخودی یا برنامهریزی شده جهت حفظ وضع موجود، اصلاح وضع موجود یا انقلاب را ترسیم میکند که در آن نسبت دو طبقه ستمگر و ستمدیده تعیین کننده است. فریره راه دستیابی به شکل ایدهآل جامعه متصور خود که همان مردمیسازی قدرت است، را رهاییسازی ستمدیدگان در فرو ریختن ساختار طبقاتی فعلی رابطه ستمگر و ستمدیده و قرار گرفتن آنها در یک موقعیت همتراز، بدون فرماندهی-فرمانبری معرفی میکند، که آموزش نقش مهمی در آگاهیسازی دارد. از این رو فریره ابزار رهاسازی و تغییر وضع موجود را تغییر سازههای فرهنگی میداند. اما این ابزار را نه به عنوان وسیله انقلابساز، بلکه نقش انتقال آگاهی بخش را برای آن در نظر میگیرد. انتقالی که از آموزش بانکی فعلی که هم خصلتی طبقاتی دارد، هم ارزشهای طبقه ستمگر را از طریق معلم به خورد دریافتکننده میدهد،؛]و در واقع همین عامل است که منجر به باز تولید وضع موجود میشود[، عبور میکند. فریره برای رهاسازی از وضع موجود، شکلی از آموزش را پیشنهاد داد که متضمن شکلگیری منطق گفت و شنودی است. بر مبنای آموزش گفت و شنودی، طرفین فارغ از یک موضع بالادستی پایین دستی، و موضع برابر و بدون فرماندهی به مباحثه میپردازند. نکته جالب توجه در این فرایند گفت و شنود این است که فریره هشدار میدهد که مبادا ستمدیده دیروز برای جبران ظلمهای دیروز به ستمگری روی آورد. به عبارتی فریره به دنبال رهاسازی ذهنی ساختاری هر دو طبقه از ساختمان ذهنی عادتوارهای شدهی خود هستند که به تعبیر نلسون ماندلا در آن گرفتار شدند. ستمگر عادت به اعمال زور کرده و نپذیرفتن را توهین به روند طبیعی ساختار میداند. ستمدیده پذیرش زور را امری محتوم، تقدیر و اینکه باید چنین باشد چون تا بوده چنین بوده. شکلگیری ساختار گفت و شنودی که هم گفت از موضع قدرت نطق نشود، هم شنود از موضع برابر بتواند و آزاد باشد، نقد کند، بپذیرد یا رد کند. و از طرفی ستمدیده ضمن آزادی از امر ذهنی شدهی تقدیر و پذیرش وضع موجود، از ذهن انتقام و تبدیل شدن به ستمگر آینده رهایی یابد. و این نیازمند آموزش گفت و شنودی است.